Μπετόβεν: ο ήχος της επανάστασης διαπερνά το μουσικό του έργο

Αλέξανδρος Γουργουλιός, μουσικολόγος,
σπουδαστής σύνθεσης

Διανύοντας το 250ο έτος από τη γέννηση του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (Ludwig van Beethoven 1770-1827), θεωρούμε σκόπιμο να αναδείξουμε εν συντομία τον επαναστατικό χαρακτήρα του έργου του, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς τη μορφή του. Ο Μπετόβεν υπήρξε ο τελευταίος εκπρόσωπος του μουσικού κλασικισμού, κατορθώνοντας τόσο να υπερβεί διαλεκτικά το έργο των προγενέστερων εκπροσώπων του (Γιόσεφ Χάιντν, Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ) όσο και να αφομοιώσει κριτικά την επιρροή του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ και του Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ, γεγονός που τον ανέδειξε σε έναν από τους σπουδαιότερους συνθέτες στην ιστορία της Δυτικής έντεχνης μουσικής. Ο συνθέτης αναδιαμορφώνει εκ βάθρων το ύφος του μουσικού κλασικισμού, απομακρύνεται, δηλαδή, από το παραδεδομένο στιλ και δημιουργεί ένα δικό του χαρακτηριστικό ύφος, πιο ρωμαλέο και δυναμικό, που διακρίνεται για τις οξείες αντιθέσεις του. Απρόβλεπτες ρυθμικές ασυνέχειες, έντονες διαφωνίες, συνεχής κατακερματισμός των μελωδιών, σχετικά μακρινές μετατροπίες και χρήση ξαφνικών δυναμικών τονισμών και μεταβάσεων είναι εκφράσεις αυτών των αντιθέσεων. Παράλληλα ο Μπετόβεν επαναπροσδιορίζει τη σχέση μορφής και περιεχομένου. Δεν μεταχειρίζεται τη φόρμα όπως παλαιότερα σαν «καλούπι», σαν μία άκαμπτη και παγιωμένη μορφή μέσα στην οποία τοποθετείται το μουσικό υλικό αλλά τη μετατρέπει σε ζωντανό μουσικό στοιχείο που αλληλεπιδρά με το περιεχόμενο.

Ο ενθουσιασμός του νεαρού Μπετόβεν για τα ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης είναι γνωστός. Ξέρουμε πως υπήρξε εξαρχής ένθερμος υποστηρικτής των δημοκρατικών ιδεωδών, ενάντιος της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, υποστηρικτής του διαχωρισμού Εκκλησίας-Κράτους, πολέμιος της αριστοκρατίας και ότι είχε εναποθέσει τις ελπίδες του για την επαναστατική αλλαγή του κόσμου στον Ναπολέοντα Βοναπάρτη, τον οποίο αντιμετώπιζε ως γνήσιο συνεχιστή της Γαλλικής Επανάστασης. Μόνο μετά τη 18η Μπρυμαίρ, όταν ο τελευταίος αυτοανακηρύσσεται αυτοκράτορας, ο συνθέτης σκίζει με την πένα του την πρώτη σελίδα της Ηρωικής Συμφωνίας, η οποία μέχρι τότε έφερε τον τίτλο Η Συμφωνία του Βοναπάρτη. Παρ’ όλ’ αυτά, τα ιδανικά της Ελευθερίας, της Ισότητας και την Αδελφοσύνης συνεχίζουν να τον εμπνέουν και να διαπνέουν το έργο του μέχρι το τέλος της ζωής του. Στην Ηρωική Συμφωνία του αλλά και στην 5η Συμφωνία, βρίσκεται κρυμμένος ο ήχος των μαχών που ανέτρεψαν τη μοναρχία. Σε αυτά τα έργα ακούγονται, επίσης, μελωδικές «παραθέσεις» τραγουδιών της Επανάστασης και παραφράσεις έργων των συνθετών, όπως ο Φρανσουά Ζοζέφ Γκοσέκ και ο Λουίτζι Κερουμπίνι, που την ύμνησαν, συνθέτοντας μουσική για τις μεγάλες υπαίθριες γιορτές που λάμβαναν χώρα προς τιμήν της. Εδώ, επιπλέον, γεννιέται ένα πρωτοφανές εμβατηριακό ύφος, εμπνευσμένο από τις στρατιωτικές μπάντες, ενώ σταδιακά εισβάλλουν στην ορχήστρα και τα όργανα τους (πίκολο, κόντρα-φαγκότο και τρομπόνι).

Το ριζοσπαστικότερο στοιχείο όλων είναι ο τρόπος, με τον οποίο οι πολιτικές απόψεις του Μπετόβεν επικοινωνούν με τη μουσική του στο συναισθηματικό και στο αισθητικό επίπεδο. Η μορφή σονάτα βρίσκει στο έργο του την καθαρότερη έκφρασή της: την παρουσίαση δύο μουσικών θεμάτων τα οποία εμφανίζονται ως αντιθετικά αλλά και, ταυτόχρονα, ενιαία. Στις φόρμες των Χάιντν και Μότσαρτ, όταν χρησιμοποιούνταν δύο θέματα, αυτά εμφανίζονταν ως δύο απόλυτα αντιθετικές οντότητες, οι οποίες τοποθετούνταν με παρατακτικό τρόπο εντός της φόρμας. Ο Μπετόβεν οδηγεί την αντίθεση αυτή στα άκρα, έτσι ώστε να διέπει το σύνολο του έργου και να αποτελεί την κινητήριο δύναμή του. Η σύγκρουσή τους λαμβάνει χώρα με πρωτοφανή ένταση και διάρκεια καθώς οι αντιθέσεις, η ασυνέχεια και ο κατακερματισμός διευρύνονται. Ταυτόχρονα όμως, ο συνθέτης γεφυρώνει εσωτερικά τα δύο μουσικά θέματα καθώς τα έχει συνθέσει από το ίδιο ή συγγενές, μουσικό υλικό. Ως αποτέλεσμα, η δυνατότητα της συμφιλίωσης των δύο θεμάτων βρίσκεται εξαρχής μέσα τους· μπορεί όμως να επιτευχθεί μόνο μετά από τη σφοδρή τους σύγκρουση. Έτσι, στο τέλος των έργων του ακούμε την κατάληξη αυτής της διαδικασίας, η οποία δεν είναι άλλη από τη διαλεκτική υπέρβαση της αντίθεσης των δύο θεμάτων.

Όταν ο Βοναπάρτης έγινε αυτοκράτορας, ο Μπετόβεν έσκισε την πρώτη σελίδα της συμφωνίας που του είχε αφιερώσει

Από αυτή τη διαδικασία προκύπτει και το συναισθηματικό περιεχόμενο της μουσικής του. Στα έργα του γινόμαστε μάρτυρες των συναισθημάτων που προκαλεί ο προμηθεϊκός αγώνας του ανθρώπου ενάντια σε ό,τι τον καταδυναστεύει · αγώνας γεμάτος κακοφωνίες, αντιφάσεις, άλματα και αλλαγές πορείας. Αγώνας-θάνατος-αναγέννηση ή αγωνία-ματαίωση-ελπίδα είναι οι πλευρές αυτής της διαλεκτικής, η κορυφαία στιγμή της οποίας βρίσκεται στην 9η Συμφωνία. Εκεί, το ίδιο μοτιβικό υλικό διέπει όχι μόνο τα διαφορετικά μουσικά θέματα αλλά και τα διαφορετικά μέρη της συμφωνίας, έτσι ώστε να κυριαρχεί η συγγένεια των αντιθετικών θεμάτων — ή, όπως θα έλεγε ο συνομήλικος του Μπετόβεν, Φρίντριχ Χέγκελ, η αντίθεση μέσα στην ενότητα. Τα πρώτα τρία μέρη της Ενάτης εμπεριέχουν ήδη σπέρματα της τελικής μελωδίας του τέταρτου μέρους και έτσι όλα τα μέρη συνδέονται με οργανικό τρόπο, δημιουργώντας ένα αρραγές καλλιτεχνικό έργο που κάθε μέρος του είναι μια διαφορετική στιγμή της ίδιας διαδικασίας. Στο φινάλε της συμφωνίας εμφανίζεται η κατάληξη ενός τιτάνιου αγώνα: εκφράζεται η πίστη στη δυνατότητα υπέρβασης των αντιφάσεων της Γαλλικής Επανάστασης και της πραγμάτωσης των ιδανικών της στο μέλλον · μέσω μιας άλλης επανάστασης. Εδώ, η ορχήστρα ξεκινάει να «τραγουδάει» μια μελωδία, που μπορεί να τραγουδηθεί –και έχει από τότε τραγουδηθεί– σε όλες τις γωνιές της γης, ενώ, στη συνέχεια, οι τραγουδιστές και η χορωδία –η ανθρώπινη φωνή– υμνούν την αγαλλίαση της ενωμένης ανθρωπότητας που ζει σε αρμονία με τον εαυτό της και τη φύση, αναφωνώντας μέσω της ποίησης του Φρίντριχ Σίλερ: «Όλα τα έθνη αγκαλιαστείτε!».

Ο Μπετόβεν, λοιπόν, αποτελεί σπλάχνο της Γαλλικής Επανάστασης και στο έργο του αποτυπώνονται οι ριζοσπαστικές απόψεις και η επαναστατική στάση του απέναντι στην πραγματικότητα, η ακλόνητη πίστη του στα ιδανικά της Επανάστασης.