Γρηγόρης Τασσόπουλος
▸ Από τον Μάλκολμ Χ, στον Κινγκ και τους Μαύρους Πάνθηρες
Τα 75 χρόνια ενός μεγάλου κινήματος μόνο σαν στιγμιότυπα θα μπορούσαν να χωρέσουν σε λίγες γραμμές. Μιλάμε για το ριζοσπαστικό μαύρο κίνημα στις ΗΠΑ, του οποίου η ανοδική τροχιά από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έμελλε να συνδιαμορφώσει μερικές πραγματικά εκπληκτικές στιγμές στην παγκόσμια πάλη των τάξεων, αλλά και την ιστορία της συγκεκριμένης χώρας.
Είναι κατανοητό ότι σε κάθε τέτοια συζήτηση θα δεσπόζει η μορφή του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ – άλλωστε, ο ρόλος του επιφανέστερου πρωταγωνιστή του κινήματος είναι πασίγνωστος και η επίδρασή του στα γεγονότα είναι τέτοια που δεν μπορεί να υπερτονιστεί. Αυτό που έχει αξία είναι να αναφερθούν οι ιδιότητες του ιερέα από την Ατλάντα που συνήθως αποσιωπώνται. Ο Κινγκ μικρή σχέση έχει με τον οπαδό της «μη βίας» όπως τυπικά παρουσιάζεται: Όχι μόνο κατανοούσε σε βάθος τη σύνδεση των αστικών εξεγέρσεων (όπως του Γουότς το ‘65) με τις υλικές συνθήκες υπό τις οποίες ζούσαν οι μαύροι, αλλά αντιλαμβανόταν την δυνητικά τεράστια πολιτική δύναμη που αυτές είχαν.
Μία απλή πορεία στην Αλαμπάμα ήταν μία μικρή επανάσταση, όμως στο Βορρά τα πράγματα ήταν τελείως διαφορετικά. Ήταν λοιπόν, πρώτα και κύρια, ένα ζήτημα τακτικής και μέσων για αντιμετώπιση σκοπών —όχι μία απόρριψη της σύγκρουσης με βάση τον πασιφισμό, παρότι ο ίδιος τον ενστερνιζόταν. Σε κάθε περίπτωση, φράσεις όπως «μαύρη επανάσταση», «η Αμερική πρέπει να αντιμετωπίσει όλα της τα αλληλοεξαρτώμενα ελαττώματα, τον ρατσισμό, τη φτώχεια και τον μιλιταρισμό» ή «η εκ βαθέων αναδιοργάνωση της κοινωνίας είναι το πραγματικό ζήτημα», όπως και η κλιμακούμενη εναντίωση στον πόλεμο του Βιετνάμ και όσα αυτός συμβόλιζε, δείχνουν κάτι πολύ διαφορετικό από την ακίνδυνη… αγιογραφία με την οποία έχει αντικατασταθεί η σπουδαία αυτή φυσιογνωμία. Στο κάτω-κάτω, η συνεχής, τα τελευταία χρόνιας της ζωής του, κίνηση προς τα αριστερά διακόπηκε από τις σφαίρες στο Μέμφις.
Δεν ήταν φυσικά μόνο ο Κινγκ. Υπήρξαν πολλές ακόμη φυσιογνωμίες, φωνές, τάσεις και κινήματα που συνυπήρξαν ή συνέχισαν από εκεί που σταμάτησε το Civil Rights ή, όπως διαπιστώνουμε σήμερα, έφτασαν εκεί που δεν θα μπορούσε ποτέ να φτάσει. Αυτές οι φυσιογνωμίες και τάσεις δεν περιορίζονταν, μάλιστα, στην Αριστερά. Ο Μάλκολμ X υπήρξε μία χαρακτηριστική περίπτωση: Μουσουλμάνος ιερέας ο ίδιος, διάσημος για τη φλογερή υπεράσπιση του δικαιώματος των μαύρων στην αυτοάμυνα, μπορούσε να συνδυάζει μία κριτική στον καπιταλισμό με απόψεις όπως η μαύρη ανωτερότητα ή ο μαύρος σεπαρατισμός.
«Ανάψατε τη σπίθα που δεν σβήνει», έγραψε ένας μαύρος εργάτης του Ντιτρόιτ στην αυτοκινητοβιομηχανία Κράισλερ
Αντιλήψεις όπως αυτές δεν μπορούν να θεωρηθούν απλά γραφικές, καθώς το έδαφος στο οποίο αναπτύχθηκαν ήταν τα αδιέξοδα των κυρίαρχων προσεγγίσεων για την λύτρωση των Αμερικανών μαύρων από την κατάστασή τους. Όταν ακόμα και στα χρόνια της (αντιφατικής) ευμάρειας και της προόδου, στη διάρκεια της προεδρίας Τζόνσον, οι μαύροι έπρεπε να κερδίσουν το δικαίωμα της ψήφου με αίμα, δάκρυα κι ιδρώτα, η ιδέα ότι δεν μπορεί να υπάρξει ειρηνική συμβίωση με τους λευκούς ήταν αναμενόμενο να κερδίσει επιρροή. Η εκκίνηση του πολέμου του Βιετνάμ θα έκανε δε τα αδιέξοδα ακόμα πιο ευδιάκριτα.
Σε κάθε περίπτωση, η ρητορική του Μάλκολμ Χ είχε τεράστια επίδραση τόσο στο ανέβασμα της αυτοπεποίθησης της μαύρης κοινότητας όσο και στη δημιουργία ενός ανοιχτού μέχρι και σήμερα πολιτικού στοιχήματος: Ότι η υπόθεση της χειραφέτησής της θα συνταράξει συνθέμελα την αμερικανική κοινωνία μέχρι να πραγματωθεί το «by all means necessary» (με όλα τα αναγκαία μέσα).
Η περιγραφή των μεγάλων φυσιογνωμιών, όμως, δεν μπορεί ούτε καν να περιγράψει το πολύμορφο, πολύπλευρο και ορμητικό κύμα του μαύρου ριζοσπαστισμού που έσκασε στη μεταπολεμική Αμερική, με συγκρούσεις, αποκλίσεις και συγκλίσεις με τα «επιμέρους» κινήματα — με τα εισαγωγικά εδώ να έχουν να κάνουν με το γεγονός ότι η έννοια του επιμέρους έχει μικρή αξία για την κατανόηση αυτών των αλληλεπιδράσεων. Πόσο μάλλον, για την κατανόηση της ταχύτητας με την οποία ωρίμασαν διάφορες αντιλήψεις και εξελίξεις.
Με αυτή την έννοια, το Κόμμα των Μαύρων Πανθήρων είναι πράγματι ένα εξαιρετικό παράδειγμα: Λίγα χρόνια μετά την ίδρυσή του, η αρχηγική μορφή τους που λεγόταν Χιούι Νιούτον φαίνεται να έχει εξελίξει πολύ τη σκέψη του γύρω από τις γυναίκες και το κίνημά τους, όπως επίσης και για το κίνημα των γκέι.
Για του λόγου το αληθές, στο φόντο των συνήθως συντηρητικών σε αυτά τα ζητήματα οργανώσεων της μαύρης χειραφέτησης, ο Νιούτον το 1970 σε λόγο του δήλωνε τα εξής: «[Οι γκέι] πιθανώς να είναι τα πιο καταπιεσμένα μέλη της κοινωνίας». Στο λόγο του ο Νιούτον τόνιζε επίσης ότι ο στόχος των Πανθήρων είναι να ενωθούν επαναστατικά με το γυναικαίο και το γκέι κίνημα. Ο δε συνιδρυτής τους, Μπόμπι Σιλ, δήλωνε ότι «ο αγώνας ενάντια στον αντρικό σοβινισμό είναι ταξική πάλη» –κάτι που θα έκανε εξαιρετική εντύπωση σε πολλές οργανώσεις της επαναστατικής Αριστεράς– όχι μόνο τότε, αλλά και πολλά χρόνια μετά.
Ένα άλλο αξιοσημείωτο παράδειγμα είναι η σύμπραξή τους στο Σικάγο με μία συλλογικότητα φτωχών λευκών που λέγονταν Νέοι Πατριώτες. Επρόκειτο για μία αντιρατσιστική αριστερή οργάνωση, η οποία όμως είχε ως μέλη της κυρίως φτωχούς λευκούς εσωτερικούς μετανάστες από τα Απαλάχια. Όλα αυτά ίσως φαίνονται πολύ απλούστερα σήμερα, όμως τότε ήταν μία σαφώς διαφορετική εποχή.
Οι Μαύροι Πάνθηρες με την τεράστια (τηρουμένων των αναλογιών) εξάπλωσή τους στις ΗΠΑ είναι αναμφίβολα το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα μαύρης επαναστατικής πολιτικής, αν και δεν είναι το μοναδικό. Όμως ούτε οι πολιτικές οργανώσεις επαρκούν για να περιγράψουν την εκρηκτική και ταυτόχρονα ελαστική φύση της διάχυτης πολιτικής δράσης. Πως μπορεί, για παράδειγμα, η αναφορά οποιασδήποτε συλλογικότητας να περιγράψει την ανοιχτή επιστολή του μαύρου εργάτη Τζένεραλ Μπέικερ του Ντιτρόιτ προς την αυτοκινητοβιομηχανία Κράισλερ, ένα χρόνο μετά την μεγάλη εξέγερση στην ίδια πόλη; Αφού παραθέτει τη φράση του θρυλικού μαύρου ριζοσπάστη Γουίλιαμ Ντι Μπουά «η χειραφέτηση του ανθρώπου είναι η χειραφέτηση της εργασίας», ο Μπέικερ κλείνει την επιστολή του –που ισοδυναμεί με κήρυξη πολέμου– με το εξής υστερόγραφο: «Ανάψατε τη σπίθα η οποία δεν σβήνει».
