Ισπανία: Ένας σύγχρονος εμφύλιος, με θύματα τις γυναίκες

Μαρία Δ. Σιαδήμα

Από το 2003, 974 γυναίκες έχουν χάσει τη ζωή τους στην Ισπανία εξαιτίας της έμφυλης βίας, ενώ φέτος έχουν διαπραχθεί 46 γυναικοκτονίες και 39 ανήλικοι έχουν μείνει ορφανοί. Από το 2013, 27 ανήλικοι έχουν
δολοφονηθεί από τον σύζυγο ή τον σύντροφο γυναίκας-θύματος έμφυλης βίας. Καθώς οι νεκροί από τη δράση της ΕΤΑ είναι 864, είναι σαφές πως η έμφυλη βία αποτελεί βασικό διακύβευμα.

Μάστιγα η έμφυλη βία, μία δολοφονία κάθε εβδομάδα στη χώρα!

«Με άρπαζε από τα μαλλιά μου, μακριά μέχρι τη μέση και μου χτυπούσε το πρόσωπο στον τοίχο μέχρι να πρηστεί ολόκληρο. Δεν μπορούσα να αναπνεύσω, δεν μπορούσα να μιλήσω , δεν ήξερα πώς να μιλήσω, δεν άξιζα ούτε μια δεκάρα όπως μου έλεγε, ήμουν ένα μπαούλο, ήμουν αναλφάβητη… Νιώθω σαν να με έχουν θάψει ζωντανή και θέλω μόνο να κλαίω»[1]. Αna Orantes

Η Ana Orantes, μια 60χρονη νοικοκυρά και μητέρα 8 παιδιών από το χωριό Cúllar Vega στα περίχωρα της Γρανάδα, αποφάσισε στις 4 Δεκεμβρίου 1997 να διηγηθεί στο πλατό εκπομπής τοπικού καναλιού της Ανδαλουσίας τα 40 χρόνια κακοποίησης από τον εν διαστάσει σύζυγό της José Parejo. Δεκατρείς μέρες μετά, στις 17 Δεκεμβρίου, ο José Parejo της επιτέθηκε, τη χτύπησε μέχρι να πέσει αναίσθητη, και στη συνέχεια μπροστά στα μάτια του 14χρονου γιού της, την έδεσε σε μια καρέκλα στην αυλή του σπιτιού της, την περιέλουσε με βενζίνη και την έκαψε ζωντανή[2].

Η γυναικοκτονία της Orantes αποτέλεσε το πρώτο ορόσημο στον αγώνα κατά της έμφυλης βίας στην Ισπανία· σε αντίθεση με όλες τις προηγούμενες, η μαρτυρία της, ακριβώς επειδή καταγράφηκε τηλεοπτικά, προβλήθηκε από όλα τα κρατικά κανάλια της χώρας και έγινε πρωτοσέλιδο σε εφημερίδες εθνικής εμβέλειας, μεταφέροντας στη δημόσια σφαίρα το θέμα της έμφυλης βίας, που μέχρι τότε αναφερόταν ως ‘ενδοοικογενειακή’ ή ‘οικιακή’ βία και σπανίως λάμβανε δημοσιότητα.

Οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες: το 1998 ο Συνήγορος του Πολίτη συντάσσει την πρώτη Εθνική Έκθεση σχετικά με Την Έμφυλη Βία και το 1999 ο Ισπανικός Ποινικός Κώδικας εισάγει την έννοια των ασφαλιστικών μέτρων προκειμένου να προστατέψει το θύμα, ενώ συμπεριλαμβάνει την ψυχολογική κακοποίηση στα είδη της αξιόποινης άσκησης βίας[3]. Το 2000 πραγματοποιείται στη Βαρκελώνη η πρώτη διαδήλωση στη χώρα κατά της έμφυλης βίας, ενώ το 2002 η κυβέρνηση και το Γενικό Δικαστικό Συμβούλιο ιδρύουν το Παρατηρητήριο ενάντια στην Οικογενειακή και Έμφυλη βία. Η τεράστια νομοθετική αλλαγή επήλθε με την ψήφιση του Νόμου κατά της Έμφυλης Βίας στις 28 Δεκεμβρίου 2004. Ο Νόμος αυτός, ο οποίος αποτέλεσε δέσμευση του Σοσιαλιστικού Κόμματος Ισπανίας (PSOE) και ψηφίσθηκε από το σύνολο των κομμάτων της Ισπανικής Βουλής, παραμένει έως σήμερα πρωτοπόρος: αναγνωρίζει την έμφυλη βία αποκλειστικά  ως αυτή που ασκείται από σύζυγο ή σύντροφο (παρών  ή  πρώην) του θύματος ενώ προβλέπει μια ευρεία δέσμη μέτρων προστασίας των θυμάτων: ειδικά δικαστήρια για τις υποθέσεις έμφυλης βίας, καθώς και υψηλότερες ποινές εις βάρος των ανδρών[4]. Το 2015, τροποποιείται ο Νόμος Προστασίας Ανηλίκων και τα συμπεριλαμβάνει στα θύματα της έμφυλης βίας.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Υπουργείου Προεδρίας και Ισότητας,  974 γυναίκες, θύματα της έμφυλης βίας, έχουν χάσει τη ζωή τους από  το 2003 μέχρι σήμερα στην Ισπανία, ενώ το τρέχον έτος έχουν διαπραχθεί 46  γυναικοκτονίες και 39 ανήλικοι έχουν μείνει ορφανοί[5]. Επιπλέον, από το 2013 οπότε και άρχισε η συλλογή σχετικών στοιχείων, 27 ανήλικοι έχουν δολοφονηθεί από τον σύζυγό ή/και σύντροφο γυναίκας-θύματος έμφυλης βίας[6]. Αν αναλογισθούμε ότι τα θύματα της ΕΤΑ ανέρχονται σε 864, συνειδητοποιεί κανείς πως η έμφυλη βία αποτελεί στην Ισπανία βασικό διακύβευμα τόσο  για την κοινωνία των πολιτών όσο και για τα πολιτικά κόμματα[7].

To 2016 ακολούθησε το δεύτερο ορόσημο στην καταπολέμηση της έμφυλης βίας στην Ισπανία, η καταγγελία ομαδικού βιασμού από μία 18χρονη εις βάρος 5 ενήλικων ανδρών τα ξημερώματα της 7^ης Ιουλίου 2016, στις γιορτές San Fermin στην Παμπλόνα[8]. Το Δικαστήριο της Navarra το οποίο εξέτασε πρωτοδίκως την υπόθεση, παρά το γεγονός ότι οι κατηγορούμενοι είχαν κινηματογραφήσει το συμβάν και είχαν αφαιρέσει το κινητό του θύματος, καταδίκασε τους κατηγορούμενους όχι για βιασμό, αλλά για σεξουαλική  κακοποίηση και επέβαλε ποινή 9 ετών στον καθένα, διότι «στα βίντεο δεν φαίνεται οι πέντε κατηγορούμενοι να ασκούν υπέρμετρη βία εις βάρος του θύματος, δεν παρατηρείται πραγματική επίθεση λιγότερο ή περισσότερο βίαιη»[9].

Στη διάρκεια της δίκης υπήρξε τμήμα του ανδρικού πληθυσμού το οποίο θεώρησε ότι το θύμα αδίκως κατήγγειλε για βιασμό τους κατηγορουμένους, και κατ’ αυτούς ανήκε και αυτή η υπόθεση στις περιπτώσεις ψευδών καταγγελιών έμφυλης βίας από τις οποίες ‘υποφέρουν οι άνδρες’ [σ.σ.: σύμφωνα με τα στοιχεία της Εισαγγελίας, μόνο το 0,01% του συνόλου των καταγγελιών της έμφυλης βίας είναι ψευδείς]. Ως αντίποινα, τα ανδρικά μισογυνικά φόρουμ Forocoches και Burbuja.info δημοσιοποίησαν το όνομα και την ταυτότητα της καταγγέλλουσας καθώς και πρόσφατες φωτογραφίες της[10], προχωρώντας σε μια άνευ προηγουμένου διαδικτυακή διαπόμπευση του θύματος, η οποία προκάλεσε την επέμβαση της αστυνομίας[11].

Αυτές οι αναθεωρητικές αντιδράσεις στη δυναμική του φεμινιστικού κινήματος στην Ισπανία και στην υποβάθμιση του προβλήματος της έμφυλης βίας δεν προέκυψαν τυχαία και ενδέχεται να έχουν μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην πολιτική ατζέντα και τον συσχετισμό δυνάμεων στην Ισπανία.

Το Δεξιό Συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα (ΡΡ) το 2007 απείχε από την ψηφοφορία στην Ισπανική Βουλή για το Νόμο περί Ισότητας των Δύο φύλων. Το ίδιο κόμμα το 2012 προσπάθησε να τροποποιήσει το Νόμο περί Αμβλώσεων και να επιβάλει υποχρεωτική ιατρική γνωμοδότηση.[12] Επιπλέον, ενώ το 2011 ο Προϋπολογισμός προέβλεπε 30,6 δις ευρώ για την καταπολέμηση της βίας, το 2017, οι δαπάνες του αντίστοιχου κωδικού μειώθηκαν από το ΡΡ κατά 8,68 %[13]. Πριν την πραγματοποίηση της πανισπανικής απεργίας των γυναικών της 8^ης Μαρτίου 2017 με βασικό αίτημα την καταπολέμηση της έμφυλης βίας, το Λαϊκό Κόμμα  εξέδωσε ανακοινωθέν στο οποίο υπογράμμιζε ότι «η απεργία αφορούσε γυναίκες που ανήκουν στην ελίτ, και όχι πραγματικές γυναίκες». Όταν όμως διαπιστώθηκε η απήχηση της απεργίας με 6 εκατομμύρια συμμετέχουσες και 120 πανισπανικές διαδηλώσεις, φοβούμενος την διαρροή σε γυναίκες ψηφοφόρους, ο ίδιος ο Π/Θ Mariano Rajoy αποφάσισε να ανασκευάσει, εμφανίσθηκε με μωβ κορδέλα σε συνέντευξη τύπου [σ.σ: το σύμβολο στήριξης του φεμινιστικού κινήματος] και δήλωσε «πως θα αγωνισθεί για την πραγματική ισότητα των δύο φύλων»[14].

Στις αυτονομικές εκλογές της Ανδαλουσίας της 2^ης Δεκεμβρίου 2018, το ακροδεξιό κόμμα VOX κατέλαβε 12 έδρες στο Αυτόνομο Κοινοβούλιο της Ανδαλουσίας (10,97%). Το VOX έχει ως βασικούς άξονες του προγράμματός του την κατάργηση του Νόμου Καταπολέμησης της έμφυλης βίας, την κατάργηση  της χρηματοδότησης ‘ριζοσπαστικών φεμινιστικών οργανώσεων’ και την αποτελεσματική καταπολέμηση των ‘ψευδών καταγγελιών έμφυλης βίας’, ενώ επιθυμεί να θέσει την άμβλωση εκτός δημόσιων ασφαλιστικών ταμείων[15]. Δεν προκαλεί καμία έκπληξη πως σύμφωνα με δημοσκόπηση της Metroscopia, το 72% των ψηφοφόρων του κόμματος είναι άνδρες, συντηρητικής πολιτικής ιδεολογίας και πίστη στις παραδοσιακές αξίες της πατρίδας και της οικογένειας, με μεσαίο μηνιαίο εισόδημα, οι οποίοι απειλούνται από τη δυναμικότητα του φεμινιστικού κινήματος στη χώρα[16]. Τα δείγματα γραφής του κόμματος ήδη προοιωνίζονται αρνητικές εξελίξεις: σε συνέντευξή του ο  επικεφαλής του VOX José Abascal αναφέρεται σε χιλιάδες «ψευδείς καταγγελίες έμφυλης βίας εις βάρος των Ισπανών»[17] και αρθρώνει βαθιά ρατσιστικό λόγο, υποστηρίζοντας ανυποστάτως πως η πλειονότητα των θυτών έμφυλης βίας είναι αλλοδαποί, ενώ στην πραγματικότητα η συντριπτική πλειοψηφία τους είναι Ισπανοί[18].

Εικοσιένα χρόνια μετά τη γυναικοκτονία της Orantes, η έμφυλη βία στην Ισπανία αφορά πια το σύνολο του κοινωνικού και πολιτικού γίγνεσθαι και καθορίζει τις πολιτικές εξελίξεις. Ωστόσο, 21 χρόνια μετά, στην Ισπανία κατά μέσο όρο διαπράττεται μία γυναικοκτονία κάθε εβδομάδα του χρόνου, αποδεικνύοντας πως ο αγώνας κατά της έμφυλης βίας πρέπει να αποτελέσει βασικό αίτημα του συνόλου της κοινωνίας και δεν μπορεί να αποφέρει καρπούς,  παρά μόνο εάν και όταν οι άνδρες αποφασίσουν να συμμετάσχουν ενεργά σε αυτόν.

[1] https://www.youtube.com/watch?v=1wsQtaOQJy4

[2] https://www.elmundo.es/papel/historias/2017/12/18/5a353e7be2704e9c7c8b467c.html και https://www.lavanguardia.com/vida/20160519/401888910013/ayer-y-hoy-ana-orantes-cambio-percepcion-violencia-machista.html  Ας σημειωθεί ότι παρά τις 15 υποβλειθήσες  καταγγελίες εις βάρος του Parejo, εις αναμονή του διαζυγίου το δικαστήριο έκρινε ότι οι δύο εν διαστάσει σύζυγοι θα μπορούσαν να διαμένουν στο ίδιο σπίτι, η Orantes στον πρώτο όροφο και αυτός στο ισόγειο.

[3] https://www.publico.es/sociedad/20-anos-asesinato-ana-orantes-orantes-manada-veinte-hitos-lucha-violencia-machista-espana.html

[4] https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2004-21760

[5] http://www.violenciagenero.igualdad.mpr.gob.es/violenciaEnCifras/victimasMortales/fichaMujeres/pdf/VMortales_2018_30_11.pdf επίσημα στοιχεία μέχρι 30 Νοεμβρίου 2018

[6] http://www.violenciagenero.igualdad.mpr.gob.es/violenciaEnCifras/victimasMortales/fichaMenores/docs/Vmenores_2018_17_10.pdf επίσημα στοιχεία μέχρι 24 Οκτωβρίου 2018

[7] https://www.elconfidencial.com/sociedad/2017-01-15/violencia-genero-machista-muertes-mujeres-feminismo-ana-maria-perez-campo_1316206/

[8]  Η υπόθεση είναι γνωστή ως «Η Αγέλη», το όνομα του γκρούπ ανταλλαγής μηνυμάτων που είχαν δημιουργήσει στο Whatsapp οι πέντε κατηγορούμενοι [σ.σ.: La Manada]. Η δίκη που ακολούθησε και η οποία δεν έχει τελεσιδικήσει, προκάλεσε αναζωπύρωση των κινητοποιήσεων των γυναικών κατά της έμφυλης βίας και μαζικές αντιδράσεις για τη στάση της ισπανικής δικαιοσύνης. Το Νοέμβριο του 2017 το δικαστήριο απεδέχθη την υποβολή από τον δικηγόρο υπεράσπισης των κατηγορουμένων έκθεσης από ιδιωτικό ντετέκτιβ για την προσωπική ζωή της καταγγέλλουσας και συγκεκριμένα για τους προσωπικούς λογαριασμούς της στα σόσιαλ μίντια, όπου «δεν έκανε αναρτήσεις οι οποίες να συνάδουν με θύμα βιασμού», αλλά δεν έγιναν δεκτά ως στοιχεία συζητήσεις της 6ης Ιουλίου μεταξύ των κατηγορουμένων στο Whatsapp στις οποίες αναφερόταν ρητά ότι χρησιμοποιούσαν το «λεγόμενο χάπι βιασμού» προκειμένου να εκμεταλλευτούν σεξουαλικώς ανυποψίαστα θύματα.  https://elpais.com/sociedad/2018/12/05/actualidad/1544002562_100133.html Χρονολογική κάλυψη της Υπόθεσης από την ε/φ El País

[9] Μπορεί κανείς να διαβάσει ολόκληρη την απόφαση του δικαστηρίου  https://www.elplural.com/sociedad/documento-lee-aqui-la-sentencia-completa-de-la-manada_126896102 .Η αντίδραση ξανά των φεμινιστικών οργανώσεων, της κοινωνίας των πολιτών αλλά και των πολιτικών οι οποίοι θεώρησαν την πρωτόδικη απόφαση ως ευκαιρία στρατολόγησης ψηφοφόρων και άσκησης πολιτικής, ήταν τόσο έντονη που προκάλεσε την υποβολή επίσημης διαμαρτυρίας 750 Ισπανών Δικαστών στο Γνωμοδοτικό Συμβούλιο Ευρωπαίων Δικαστών για άσκηση υπερβολικής κοινωνικής και πολιτικής πίεσης εις βάρος των μελών της  σύνθεσης του Δικαστηρίου της Navarra που εκδίκασε την υπόθεση https://www.eldiario.es/politica/jueces-presentan-presion-tribunal-Manada_0_791621003.html

[10] https://www.elperiodico.com/es/sociedad/20180503/policia-investiga-publicacion-datos-victima-la-manada-6797395

[11] https://www.lavanguardia.com/tecnologia/20180511/443468609252/la-manada-forocoches.html

[12] Η προσπάθεια κατάθεσης τροπολογίας που προκάλεσε την 1^η Φεβρουαρίου του 2014 την πιο μαζική διαδήλωση γυναικών που είχε πραγματοποιηθεί πότε στο κέντρο της Μαδρίτης με το όνομα «Το τρένο της Ελευθερίας» και σύνθημα «εγώ αποφασίζω».  Στις 23 Σεπτεμβρίου 2014, η τροπολογία του Νόμου περί αμβλώσεων αποσύρεται και παραιτείται ο εμπνευστής της και Υπουργός Δικαιοσύνης της Κυβέρνησης Rajoy Alberto Ruiz Gallardón. https://elpais.com/politica/2014/09/24/actualidad/1411510577_143104.html

[13] https://www.lasexta.com/noticias/nacional/los-presupuestos-del-estado-dan-la-espalda-a-la-violencia-machista-recortan-un-86-la-partida-respecto-a-2011_20170506590deb180cf2503a9a184943.html

[14] https://www.elperiodico.com/es/opinion/20180309/rajoy-se-pone-morado-6679086 και https://www.elespanol.com/espana/politica/20180307/rajoy-come-argumentario-pp-miedo-movilizacion-feministas/289972163_0.html

[15] Μέτρο υπ’ αριθμόν 70 στο πρόγραμμα του κόμματος στο διαδίκτυο https://www.voxespana.es/biblioteca/espana/2018m/gal_c2d72e181103013447.pdf

[16] https://www.msn.com/es-es/noticias/espana/%C2%BFqui%C3%A9n-vota-a-vox-hombres-de-45-a%C3%B1os-con-ingresos-de-2000-euros-y-de-derecha/ar-BBOHIFX

[17] https://www.lasexta.com/programas/el-objetivo/prueba-verificacion/es-cierto-que-las-denuncias-falsas-por-violencia-machista-afectan-a-millones-de-espanoles-como-dice-santiago-abascal-video_201812095c0d9ca80cf21af43021f24c.html

[18] https://www.lasexta.com/programas/el-objetivo/prueba-verificacion/los-datos-desmienten-las-palabras-de-santiago-abascal-diciendo-que-las-mujeres-son-asesinada-mayoritariamente-por-extranjeros-video_201812095c0d9afd0cf21af43021f014.html